چکیده
در حقوق کیفری ایران جرم کلاهبرداری به عنوان یکی از مهمترین جرایم علیه اموال و مالکیت، مورد توجه قانونگذار قرار گرفته است. این جرم مبتنی بر فریب و سوءنیت مرتکب و رضایت ظاهری بزه دیده شکل میگیرد و از همین جهت دارای ویژگیهای خاص و متمایزی نسبت به سایر جرایم مالی است.
فهرست مطالب
مقدمه
جرم کلاهبرداری یکی از جرایم علیه اموال و مالکیت است که در آن مرتکب با به کارگیری وسایل متقلبانه، دیگری را فریب داده و از این طریق مال، منفعت یا حق مالی او را تحصیل میکند. عنصر اصلی این جرم، توسل به اعمال فریبنده همراه با سوءنیت عام و خاص است؛ بهگونهای که قربانی بر اثر اعتماد ناشی از فریب، اقدام به تسلیم مال مینماید قانونگذار با جرمانگاری این رفتار، درصدد حمایت از امنیت اقتصادی و اعتماد عمومی در روابط اجتماعی است.
برای آشنایی با گروه حقوقی ما، صفحه «درباره ما» را ببینید و جهت دریافت مشاوره فوری حقوقی از طریق تلگرام پیام ارسال کنید. گروه حقوقی ماریان همواره کنار شماست تا مسیر دادرسی را دقیق، مطمئن و حرفهای طی کنید.
گروه حقوقی ماریان را برای اطلاع از قوانین و آموزش حقوقی در شبکههای اجتماعی دنبال کنید
تعریف جرم کلاهبرداری
جرم کلاهبرداری ازجمله جرائم استثنایی به شمار میرود، کلاهبردار بهگونهای عمل میکند که مالک یا متصرفِ مال فریبخورده، خود از روی میل و رضا و چه بسا با التماس، به امید کسب منافع سرشار، مالش را در اختیار مجرم قرار میدهد. تحقق این امر به انجام مانورهای متقلبانه و صحنهسازی از سوی مجرم نیاز دارد.
در قانون تعریفی از جرم کلاهبرداری ارائه نشده و قانونگذار اقدام به ذکر برخی از مصادیق جرم کلاهبرداری نموده است که در ادامه به آنها اشاره می کنیم؛ بااینحال با توجه به همین مصادیق، میتوان جرم کلاهبرداری را به شرح زیر تعریف کرد:
کلاهبرداری عبارت است از بردن مال دیگری از طریق توسلِ توأم با سوءنیت به وسایل یا عملیات متقلبانه.
شروع به این جرم عبارت است از توسل توام با سوء نیت به وسایل یا عملیات متقلبانه برای بردن مال دیگری.
جرم کلاهبرداری یک جرم مرکب است و از زمره جرایم مقید است که شرط تحقق آنها حصول نتیجه خاص می باشد و آن نتیجه عبارت است از بردن مال دیگری.
سوء نیت عام در این جرم علم و عمد شخص به ارتکاب جرم و متقلبانه بودن وسایل و سوء نیت خاص ، قصد بردن مال غیر می باشد.
در تخفیف مجازات و شروع به جرم طبق قانون مجازات 1392 عمل می شود.
نکته:در جرم کلاهبرداری قربانی با رضایت و طیب نفس،مال را در اختیار مجرم قرار می دهد در حالی که در اکثر جرایم مال بدون رضایت یا بدون آگاهی صاحب مال و حتی گاه با توسل به اعمال خشونت آمیز، از قربانی اخذ می گردد.
مجازات جرم کلاهبرداری
مستند به ماده 1 قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشا و اختلاس و کلاهبرداری مصوب 1367 و مجازات کلاهبرداری طبق قانون جدید
- رد اصل مال به صاحب آن : اولین و مهمترین بخش مجازات بازگرداندن همان مال یا معادل قیمت آن به فردی است که مورد کلاهبرداری قرار گرفته (شاکی) است این بخش جنبه خصوصی جرم را پوشش میدهد.
- حبس: مجازات حبس برای کلاهبرداری ساده از 1 تا 7 سال است اما اگر کلاهبرداری دارای کیفیات مشدده باشد (یعنی کلاهبردار کارمند دولت باشد ، از طریق رسانه های عمومی اقدام کرده باشد، یا خود را به عنوان مامور دولت جا زده باشد) مجازات حبس به 2 تا 10سال تشدید میشود.
- جزای نقدی : مرتکب علاوه بر حبس و رد مال به پرداخت جزای نقدی معادل مالی که بدست آورده است به نفع دولت محکوم می گردد.
نکته: طبق ماده 15 قانون کاهش مجازات حبس تعزیری تبصره (1) ماده (1) و تبصره (6) ماده (5) قانون تشديد مجازات مرتكبين ارتشاء و اختلاس و كلاهبرداري مصوب 15 /9 /1367 مجمع تشخيص مصلحت نظام و مصاديق خاص قانوني كه در آنها براي شروع به جرم و معاونت در جرمِ مشخص تحت همين عناوين مجازات تعيين شده است،نسخ شده است.
شرایط لازم برای تحقق جرم
- متقلبانه بودن وسایل یا عملیات
- فریب خوردن قربانی
- تعلق مال برده شده به دیگری
نکته:توسل به وسایل متقلبانه باید مقدم بر تحصیل مال و برای تحصیل مال انجام شود
کلاهبرداری ساده
براساس ماده یک قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشا و اختلاس و کلاهبرداری
- فریب دادن مردم به وجود شرکت ها یا تجارتخانه ها یا کارخانه ها یا موسسات موهوم
- فریب دادن مردم به داشتن اموال و اختیارات واهی
- امیدوار کردن مردم به امور غیرواقعی
- ترساندن مردم از حوادث و پیش آمدهای غیرواقع
- اختیار اسم یا عنوان مجعول
- دایر کردن مطب مجلل و ظاهر فریب برای تظاهر به اشتغال به امر پزشکی
- فروش جواهرات بدلی به جای اصلی
- استفاده مالی کردن از رمل اندازی (رمالی، فال بینی) برای یافتن اموال مسروقه، دادن معجون عشق و محبت برای بدست آوردن دل معشوق و…
- نشان دادن زمین مرغوب به جای زمین نامرغوب مورد معامله و فروش آن به خریدار
- به رهن گذاشتن ملکی با توسل به وسایل متقلبانه به چند برابر ارزش واقعی آن و اخذ وام
- کم فروشی به وسیله دست کاری ترازو
- تظاهر به معلولیت و دریافت کمک از سازمان های ذی ربط یا اخذ کمک از مردم با جلب حس ترحم آنها و…
- چنانچه یک راننده تاکسی با دور زدن های بی جا و دور کردن یک مسیر کوتاه یا با دست کاری تاکسی متر، پول بیشتری از مسافر بگیرد ، از نمونه های کلاهبرداری است
نکته : گرانفروشی کلاهبرداری نیست
کلاهبرداری مشدد
- اتخاذ عنوان یا سمت ماموریت از طرف سازمان ها و موسسات دولتی و وابسته به دولت یا شوراها یا شهرداری ها و نهادهای انقلابی و نیروهای مسلح و مامورین به خدمت عمومی
- مرتکب از کارکنان دولت یا موسسات و سازمانهای دولتی یا وابسته به دولت یا شهرداری ها و نهادهای انقلابی و نیروهای مسلح و مامورین به خدمت عمومی باشد
- استفاده از تبلیغ عامه از طریق وسایل ارتباط جمعی
نکته:ارتکاب جرم کلاهبرداری علیه دولت یا شرکت ها هم ممکن است
نکته:کسی که با توسل به وسایل متقلبانه مال خود را از تصرف دیگری خارج می کند کلاهبردار نیست
صور خاص جرم کلاهبرداری
- ورشکستگی به تقصیر یا تقلب
- تبانی و مواضعه برای بردن مال غیر
- انتقال مال غیر بدون مجوز قانونی
- معرفی مال دیگری به عوض مال خود
- تدلیس در معاملات دولتی
- تحصیل مال از طرق نامشروع
- کلاهبرداری در امور ثبتی
- کلاهبرداری در شرکت ها
- کلاهبرداری رایانه ای یا الکترونیکی
- فروش هر نوع بیمه نامه یا مبادرت به عملیات بیمه گری یا نمایندگی بیمه بدون مجوز قانونی
ورشکستگی به تقصیر یا تقلب
ماده 670: کسانی که به عنوان ورشکستگی به تقلب محکوم می شوند به مجازات حبس از یک تا پنج سال محکوم خواهند شد.
ماده 671:مجازات ورشکسته به تقصیر از شش ماه تا دوسال حبس است
در قانون سه نوع ورشکستگی داریم:
- عادی
- به تقلب
- به تقصیر
ورشکسته عادی: جرم نیست و مجازات ندارد
ورشکسته به تقصیر: تعریف در قانون تجارت ماده 541 و 542
مجازات دارد طبق ماده 671 قانون مجازات اسلامی
اگر در خصوص جرم کلاهبرداری، نحوه طرح شکایت، مجازات قانونی یا دفاع در پروندههای کلاهبرداری دچار ابهام هستید،
همین حالا با وکلای متخصص گروه حقوقی ماریان مشاوره بگیرید.
📞 09156620206
☎️ 051-37054013
تبانی و مواضعه برای بردن مال غیر
قانون مجازات اشخاصی که برای بردن مال غیر تبانی می نمایند مصوب 2 مرداد 1307 مجلس شورای اسلامی:
ماده اول.هرگاه اشخاصی با یکدیگر تبانی کرده و برای بردن مالی که متعلق به غیر است بر همدیگر اقامه دعوی نمایند این اقدام آنها جزء تشبث ( اقدام کردن ) به وسایل متقلبانه برای بردن مال دیگری (منظور کلاهبرداری) که به موجب ماده 238 قانون مجازات اسلامی پیش بینی شده است محسوب و به مجازات مندرجه در ماده مزبور محکوم خواهند شد ( در حکم کلاهبرداری)
ماده دوم.اشخاصی که به عنوان شخص ثالث در دعوایی وارد شده یا به عنوان شخص ثالث بر حکمی اعتراض کرده یا بر محکوم به حکمی مستقیما اقامه دعوی نمایند و این اقدامات آنها ناشی از تبانی با یکی از اصحاب دعوی برای بردن مال یا تضییع حق طرف دیگر دعوی باشد کلاهبردار محسوب و علاوه بر تادیه خسارات وارده به مجازات کلاهبرداری محکوم خواهند بود
عمل مرتکب شامل این موارد می باشد:
- تبانی دو نفر برای بردن مال دیگری به صورت طرح دعوا بر یکدیگر
- ورود شخص ثالث
- اعتراض توسط شخص ثالث
- اقامه دعوا بر محکوم به حکمی
نکته:صرف اقامه دعوی بدون توجه به نتیجه حاصله کلاهبرداری محسوب و مجرمین به مجازات مقرره محکوم می شوند
انتقال مال غیر بدون مجوز قانونی
ماده یک قانون راجع به انتقال مال غیر مصوب سال 1311.
کسی که مال غیر را با علم به اینکه مال غیر است به نحوی از انحاء عینا یا منفعتا بدون مجوز قانونی به دیگری منتقل کند کلاهبردار محسوب می شود… و همچنین است انتقال گیرنده که در حین معامله عالم به عدم مالکیت انتقال دهنده باشد…. ( در حکم کلاهبرداری )
انتقال مال دیگری به خود
بر اساس تفسیر مضیق و تفسیر به نفع متهم انتقال مال دیگری به خود مشمول این عنوان نمی شود ولی رفتار شخص می تواند تحت عناوینی مثل تحصیل مال از طریق نامشروع موضوع ماده 2 قانون تشدید باشد
نکته: در این جرم بر خلاف کلاهبرداری عام اثبات هیچ حیله و تقلبی و یا اثبات ورود هیچ ضرر دیگری،غیر از نفس انتقال مال غیر،ضرورت ندارد
ماده یک قانون راجع به انتقال مال غیر در ادامه مالکی را که از وقوع معامله مطلع شده اما تا یک ماه پس از حصول اطلاع، اظهاریه برای ابلاغ به انتقال گیرنده و مطلع کردن او از مالکیت خود تسلیم نکند معاون جرم ( کلاهبردار) محسوب کرده است.
این معاونت با مبانی حقوقی معاونت موافقت ندارد چون هم ترک فعل است هم بعد از جرم اصلی اتفاق افتاده و هم وحدت قصد بین معاون و مجرم اصلی وجود ندارد لذا معاونت محسوب می شود
نکته:مجازات انتقال دهنده مال غیر،مجازات جرم کلاهبرداری است
تدلیس در معاملات دولتی – ماده 599 قانون مجازات اسلامی
هر شخصی عهده دار انجام معامله یا ساختن چیزی یا نظارت در ساختن یا امر به ساختن آن برای هریک از ادارات و سازمانها و موسسات مذکور در ماده(598) بوده است به واسطه تدلیس در معامله از جهت تعیین مقدار یا صفت یا قیمت بیش از حد متعارف مورد معامله یا تقلب در ساختن آن چیز نفعی برای خود یا دیگری تحصیل کند علاوه بر جبران خسارت وارده به حبس از شش ماه تا پنج سال محکوم خواهد شد.
مرتکب شخصی است که:
- عهده دار انجام معامله یا
- ساختن چیزی یا
- نظارت در ساختن
برای ادارات مذکور در ماده 598 بوده است.
تحصیل مال از طریق نامشروع
ماده دو قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشا و اختلاس و کلاهبرداری
ماده دو: هرکس به نحوی از انحاء امتیازاتی را که به اشخاص خاص به جهت داشتن شرایط مخصوص تفویض می گردد نظیر جواز صادرات و واردات و آنچه عرفا موافقت اصولی گفته می شود در معرض خرید و فروش قرار دهد و یا از آن سوء استفاده نماید و یا در توزیع کالاهایی که مقرر بوده طبق ضوابطی توزیع نماید مرتکب تقلب شود و یا بطور کای مالی یا وجهی تحصیل کند که طریق تحصیل آن فاقد مشروعیت قانونی بوده است مجرم محسوب و علاوه بر رد اصل مال به مجازات سه ماه تا دو سال حبس و یا جریمه نقدی معادل دو برابر مال بدست آمده محکوم خواهد شد
تقاضای ثبت ملک متعلق به دیگری ( در حکم کلاهبردار )
مواد 105 الی 109 قانون ثبت اسناد و املاک
مرتکبین:
1.شخصی که مالک نبوده یا از وی سلب مالکیت شده ( در حکم کلاهبردار ) ماده 105 قانون ثبت
2.وارثی که با علم به انتقال ملک از طرف مورث خود یا با علم به اینکه به نحوی از انحاء قانونی سلب مالکت از مورث او شده بوده است – ( در حکم کلاهبردار ) ماده 106 قانون ثبت
3. هرکس به عنوان اجاره یا عمری یا رقبی یا سکنی و یا مباشرت و به طور کلی هرکس نسبت به ملکی امین محسوب بوده ( در حکم کلاهبردار ) ماده 107 قانون ثبت
4.هرکس نسبت به ملکی که در تصرف دیگری بوده خود را متصرف قلمداد کرده ( در حکم کلاهبردار) ماده 109 قانون ثبت
عمل مرتکب:
تقاضای ثبت کند ، کلاهبردار محسوب می شود و به مجازات کلاهبرداری محکوم می گردد
نکته: همانطور که از ملاحظه مواد مشخص می شود صرف تقاضای ثبت ملک ، کلاهبرداری محسوب می شود
کلاهبرداری در شرکت های تجاری
کلاهبرداری در شرکت های سهامی : ماده 249 لایحه قانونی اصلاح قسمتی از قانون تجارت
کلاهبرداری در شرکت های با مسوولیت محدود : ماده 115 قانون تجارت
کلاهبرداری در شرکت های مختلط سهامی: ماده 92 قانون تجارت
کلاهبرداری رایانه ای
[ماده 13 قانون جرایم رایانهای] هرکس به طور غیرمجاز از سامانههای رایانه ای یا مخابراتی با ارتکاب اعمالی از قبیل وارد کردن، تغییر، محو، ایجاد یا متوقف کردن داده ها یا مختل کردن سامانه، وجه یا مال یا منفعت یا خدمات یا امتیازات مالی برای خود یا دیگری تحصیل کند علاوه بر رد مال به صاحب آن به حبس از یک تا پنج سال یا جزای نقدی از صد و شصت و پنج میلیون (165,000,000) ریال تا هشتصد و بیست و پنج میلیون (825,000,000) ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد
ماده 60 قانون بیمه اجباری مصوب 1395
فروش هر نوع بیمهنامه یا مبادرت به عملیات بیمهگری یا نمایندگی بیمه بدون مجوز قانونی، در حکم کلاهبرداری است و مرتکب علاوه بر مجازات کلاهبرداری، ضامن جبران خسارت وارده حسب مورد به زیاندیده یا صندوق به نرخ روز جبران میباشد.
تفاوت کلاهبرداری رایانه ای و کلاهبرداری سنتی
١_درجرم کلاهبرداری سنتی باید انسانی فریب بخورد در حالیکه در کلاهبرداری رایانه ای نیازی به فریب انسان نیست و با وارد کردن داده های غیر مجاز به دستگاه اتفاق می افتد.
2- در کلاهبرداری سنتی حتما باید (مال) برده شود اما در کلاهبرداری رایانه ای ممکن است مال یا امتیازمالی و یا خدمات و یا منفعتی) برده شود.
٣_در کلاهبرداری سنتی شخص مرتکب ، مال رابرای خودش و یا شخص مورد نظر خود میبرد در حالیکه در کلاهبرداری اینترنتی هم ممکن است مال را برای خود و یا شخص دیگری ببرد و حتی در اینجا شخص دیگر ممکن است مورد نظر کلاهبردار بوده و یا نبوده باشد و یا کلاهبردار وی را اصلا نشناسد.
۴_شروع به جرم کلاهبرداری سنتی به موجب قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشا ,اختلاس ,کلاهبرداری جرم انگاری شده ولی شروع به جرم کلاهبرداری رایانه ای مطابق ماده ١٢٢ق.م.ا جرم میباشد.
نکته:هر کلاهبرداری که در فضای مجازی باشد لزوما کلاهبرداری رایانه ای نیست (باید داده های غیرمجاز وارد شود)
نکته: تشکیل یا رهبری شبکه چند نفری به منظور کلاهبرداری یا رشا و اختلاس مجازات مشدده دارد: حبس از 15 سال تا حبس درجه 1 و همچنین اگر عملشان مصداق افساد فی الارض باشد مجازات اعدام خواهد داشت.
نکته: در جرم کلاهبرداری مشارکت در کلاهبرداری ممکن است و آن زمانی است که یک نفر توسل به تقلب نماید و دیگری مال ببرد یا اینکه هر دو نفر توسل به تقلب و بردن مال مشارکت کنند.
نکات مهم
1.این جرم،جرمی آنی،مرکب ومقید است
2.نیاز به توسل به تقلب بعلاوه بردن مال دیگری
3.جرم کلاهبرداری (سنتی)برخلاف کلاهبرداری رایانه ای موضوعش محدود به مال و اوراق مالی است و نه تحصیل منافع،خدمت ویا امتیاز مالی
4.مجازات این جرم با هر مبلغی غیرقابل گذشت است
5 .کلاهبرداری با سکوت و ترک فعل محقق نمی شود فقط با فعل مثبت.
6 کلاهبرداری با صرف دروغ محقق نمی شود.
7. فریب یک انسان در کلاهبرداری شرط است.
سوالات متداول
1- صرف گفتن دروغ جرم کلاهبرداری محقق میشود؟
خیر
2- تقدیم دادخواست واهی به دادگاه چطور؟
اگر دادخواست واهی با تقلب باشه (سند مجعول ضمیمه باشه) و منتج به صدور رای بشود باز هم کلاهبرداری نیست زیرا بردن مال در نتیجه رای دادگاه است.
3-آیا استفاده از سند خالی از وجه کلاهبرداری است؟
استفاده از سند خالی از وجه و بردن مال دیگری کلاهبرداری است مانند استفاده از شناسنامه شخصی که فوت شده یا استفاده از شناسنامه شخص فوت شده برای دریافت کالابرگ ارزاق عمومی و امثال آن
4- آیا ایجاد تصادف ساختگی بین دو وسایل نقلیه و اخذ غرامت از شرکت بیمه کلاهبرداری است؟
ایجاد تصادف صوری و اخذ غرامت از بیمه کلاهبرداری نیست و یک جرم تعزیری ساده با مجازات مشخص است.
5- کسی که با استفاده از داروی بیهوش کننده دیگری را بیهوش نموده و مالش را برمی دارد آیا کلاهبرداری است؟
خیر این سرقت است. زیرا در جرم کلاهبرداری توسل به تقلب یکی از ارکان این جرم است.
6- مردی که با توسل به وسایل متقلبانه خود را برخوردار از صفت خاصی قلمداد نموده و بدین وسیله نظر دختری را نسبت به ازدواج با خود جلب می کند و متعاقب آن جهیزیه دختر را تصاحب می نماید آیا جرم کلاهبرداری است؟
خیرباتوجه به مطالب گفته شده کلاهبرداری نیست و تدلیس در نکاح می باشد.
7- آیا جرم کلاهبرداری قابل گذشت است؟
خیر. بر اساس آخرین اصلاحات قانونی در سال 1402 بطور مطلق یک جرم غیر قابل گذشت است
جمع بندی
جرم کلاهبرداری یکی از مهمترین جرایم مالی است که با خدشه دار کردن اعتماد عمومی، نظم اقتصادی و اجتماعی را مختل میکند. تحقق این جرم منوط به وجود فریب، توسل به وسایل متقلبانه و قصد بردن مال غیر است و صرف دروغ یا اغفال ساده، بدون تحقق ارکان قانونی، برای وقوع آن کافی نیست. از اینرو، شناخت دقیق عناصر و شرایط تحقق کلاهبرداری نقش مهمی در تفکیک آن از سایر جرایم مشابه دارد. برخورد قاطع قانونگذار با این جرم، نشاندهنده اهمیت حمایت از اموال اشخاص و تأمین امنیت معاملات در جامعه است.
بیتوجهی یا عدم آگاهی نسبت به آثار قانونی جرم کلاهبرداری و تشریفات رسیدگی کیفری میتواند منجر به صدور رأی قطعی، از دست رفتن مهلتهای قانونی اعتراض، یا اتخاذ تصمیمات نادرست در مراحل تحقیق و دادرسی گردد؛ آثاری که جبران آنها در ادامه رسیدگی با دشواریهای جدی و گاه غیرقابل جبران همراه است.
چنانچه با مواردی از قبیل:
✔ عدم اطلاع بهموقع از روند رسیدگی پرونده کلاهبرداری
✔ طرح شکایت یا دفاع بدون آگاهی از ارکان قانونی جرم کلاهبرداری
✔ از دست رفتن مهلت اعتراض به قرار منع تعقیب یا حکم صادره
✔ عدم آشنایی با تفاوت کلاهبرداری ساده و مشدد و آثار آن در مجازات
✔ اشتباه در تشخیص عنوان اتهامی (کلاهبرداری، تحصیل مال نامشروع، سرقت یا خیانت در امانت)
✔ بیاطلاعی از نحوه اثبات توسل به وسایل متقلبانه
✔ عدم آگاهی از حقوق شاکی یا متهم در پروندههای کلاهبرداری
مواجه هستید، دریافت مشاوره تخصصی پیش از هرگونه اقدام قضایی امری ضروری است و میتواند از تضییع حقوق قانونی و بروز آثار جبرانناپذیر جلوگیری نماید.
برای بررسی دقیق وضعیت پرونده، تشخیص عنوان صحیح اتهام، ارزیابی ادله و امکان طرح شکایت یا دفاع مؤثر،
همین حالا با وکیل متخصص دعاوی کیفری و جرایم مالی بهصورت آنلاین یا تلفنی مشاوره بگیرید و با آگاهی کامل از حقوق قانونی خود تصمیمگیری نمایید.