مشارکت مدنی چیست؟ شرایط، انواع و قوانین آن

چکیده

مشارکت مدنی یکی از مهم‌ترین قالب‌های همکاری حقوقی در ایران است که در آن چند شخص با تجمیع سرمایه، تخصص یا دارایی، فعالیتی مشترک انجام می‌دهند و سود و زیان بر اساس سهم‌الشرکه تقسیم می‌شود.

مقدمه

مشارکت مدنی یکی از مهم‌ترین نهادهای حقوقی است که در حوزه‌های مختلف اقتصادی، مالی، عمرانی و تجاری کاربرد وسیعی دارد. طرفین در قالب قرارداد مشارکت مدنی سرمایه‌های خود را اعم از نقدی، غیرنقدی، تخصص و مدیریت در یک پروژه مشترک قرار می‌دهند و سود حاصله را طبق توافق تقسیم می‌کنند.

اهمیت این نهاد در سال‌های اخیر با افزایش پروژه‌های مشارکتی به‌ویژه در بخش ساخت‌ وساز افزایش یافته است. یکی از مزایای مهم قرارداد مشارکت مدنی، امکان ترکیب سرمایه و تخصص است؛ بدین صورت که ممکن است یک شریک آورده مالی داشته باشد و شریک دیگر آورده غیرنقدی مانند دانش فنی، توان مدیریتی یا ابزار کار ارائه دهد. به همین دلیل، مشارکت مدنی یک ابزار بسیار منعطف و کاربردی در فضای اقتصادی است.

برای آشنایی با تیم حقوقی ما، صفحه «درباره ما» را ببینید و جهت دریافت مشاوره فوری حقوقی از طریق تلگرام پیام ارسال کنید. گروه حقوقی ماریان همواره کنار شماست تا مسیر دادرسی را دقیق، مطمئن و حرفه‌ای طی کنید.

گروه حقوقی ماریان را برای اطلاع از قوانین و آموزش حقوقی در شبکه‌های اجتماعی دنبال کنید

• اینستاگرم
• تلگرام
• یوتیوب
• واتس‌اپ

مفهوم مشارکت مدنی

تعریف: مشارکت مدنی مطابق ماده 571 قانون مدنی عبارت است از اجتماع حقوق مالکین متعدد در شیء واحد به نحو اشاعه .

مشارکت مدنی یکی از رایج‌ترین شیوه‌های همکاری میان اشخاص برای انجام فعالیت اقتصادی یا غیر اقتصادی است که بر اساس آن، «سرمایه نقدی یا غیر نقدی» شرکا تجمیع شده و سود و زیان براساس سهم‌الشرکه تقسیم می‌شود.

این نهاد حقوقی برخلاف «شرکت‌های تجاری» نیاز به ثبت رسمی ندارد؛ اما می‌تواند آثار مهم مالی و قانونی ایجاد کند. بنابراین تنظیم قرارداد مشارکت مدنی دقیق، مهم‌ترین رکن جلوگیری از اختلافات است.

انواع مشارکت مدنی

الف: مشارکت قهری

در این نوع شراکت هیچ اراده ای در طرفین وجود ندارد بلکه به صورت کاملا قهری و خارج از اراده اتفاق می افتد مانند شراکت ورثه در ماترک متوفی که کاملا به صورت قهری است و هیچکدام از ورثه دخل و تصرفی در این نوع شراکت ندارند .

ب: مشارکت اختیاری

دراین نوع از مشارکت طرفین با توافق کامل یکدیگر در یک مال یا غیره شریک می شوند و مشارکت کاملا بسته به اراده و توافقات طرفین است.

موارد ذیل از مواردی است که مشارکت به صورت اختیاری می باشد:

۱. مشارکت در ساخت

یکی از رایج‌ترین انواع مشارکت است که بین مالک زمین و سازنده منعقد می‌شود. در این نوع مشارکت، آورده مالک ، زمین است و آورده سازنده سرمایه، تخصص و اجرای عملیات ساخت می باشد.

۲. مشارکت سرمایه‌گذاری

چند شخص سرمایه خود را تجمیع کرده و فعالیت اقتصادی مشترکی انجام می‌دهند. در این نوع مشارکت، مدیریت معمولاً به فرد متخصص سپرده می‌شود.

۳. مشارکت حرفه‌ای

مانند مشارکت وکلا، پزشکان، مهندسان یا فعالان حوزه فناوری و … آورده در این نوع مشارکت معمولاً «تخصص و مهارت» است.

۴. مشارکت تجاری

مشارکت بین دو یا چند واحد تجاری برای اجرای طرح‌های اقتصادی بزرگ.

عناصر اصلی قرارداد مشارکت مدنی

آورده شرکا

آورده عبارت است از هرآن چیزی که شرکا با توافق یکدیگر وارد شراکت می کنند. به طور مثال یکی از طرفین می تواد برای شراکت در کاری وجه نقد و سرمایه وارد کند و شریک دیگر فعالیت خود یا مالی غیر از وجه نقد مثل زمین ، مغازه و غیره را وارد کند.

بنابراین آورده می‌تواند موارد زیر باشد:

• وجه نقد
• ملک
• حق کسب و پیشه
• تجهیزات یا ماشین‌آلات
• نیروی کار و تخصص

در قرارداد باید ارزش‌گذاری هر آورده، نحوه تحویل و مسئولیت حفظ و نگهداری آن مشخص شود.

موضوع مشارکت

موضوع قرارداد باید شفاف، قابل انجام، قانون‌ مند و دارای نتیجه اقتصادی یا حرفه‌ای مشخص باشد.بعنوان مثال:

• ساخت‌وساز(مشارکت در ساخت)
• خرید و فروش ملک
• فعالیت تجاری یا خدماتی
• تولید کالا
• توسعه نرم‌افزار

مدت مشارکت

مدت باید معین باشد؛ از جمله ابتدای شروع پروژه، مراحل انجام کار، زمان تحویل و زمان خاتمه.

در صورتی که هیچگونه مدتی برای شراکت معین نشده باشد ماده 586 قانون مدنی تعیین تکلیف نموده است.

نحوه تقسیم سود و زیان

ماده 575 قانون مدنی بیان می‌ دارد: «تقسیم سود و زیان باید براساس سهم‌الشرکه باشد.»

در صورت سکوت در قرارداد اصل همین است که هر یک از شرکا بر اساس آورده ای که وارد شراکت نموده اند در سود و زیان شریک هستند .

اما قانون گذار یک استثناء درباره این موضوع قائل شده است که در ادامه ماده بیان شده مگراینکه برای یک یا چند نفر از آنها در مقابل عملی سهم زیاد تری منظور شده باشد که طرفین می توانند ضمن عقد توافق بر این نمایند که یکی از شرکا سهم بیشتری نسبت به دیگر شرکا داشته باشد.

در خصوص اینکه آیا بدون داشتن عملی یا فعالیت مازادی باز هم می توان سهم بیشتر برای یک یا چند نفر با توافق طرفین درنظر گرفت یا خیر میان دکترین حقوق مورد اختلاف است اما اینطور به نظر می رسد که می شود این کار را انجام داد و نفوذ آن بر مبنای ماده 10 قانون مدنی (اصل آزادی اراده ها) می باشد.

مدیریت و اختیارات شرکا

در قرارداد باید مشخص شود:

• • مدیر پروژه چه کسی است؟
• • حدود اختیارات او چیست؟
• • هزینه‌های جاری با چه سازوکاری پرداخت می‌شود؟
• • گزارش‌دهی و نظارت چگونه انجام می‌گیرد؟

مطابق ماده 576 قانون مدنی طرز اداره کردن اموال مشترک تابع توافقات بین طرفین و شرکا می باشد.پس میزان فعالیت و مدیریت شرکت و همچنین میزان اختیارات مدیران شرکت و… باید به صورت دقیق توسط طرفین تعیین شود تا از بروز هرگونه اختلافی جلوگیری گردد.

نحوه اداره شرکت مدنی

طرفین میتوانند ضمن عقد شرکت تعیین نمایند که نحوه اداره شرکت به چه صورتی باشد که می تواند مثلا یک نفر از بین شرکا به عنوان اداره کننده باشد و میزان اختیارات اورا مشخص کنند یا تصمیمات بر اساس اتفاق آرا تمام شرکا باشد.

با توجه به اینکه طرفین در پی عدم ایجاد اختلاف هستند بهترین راه این است که تمامی موارد یاد شده در ضمن عقد معین گردد تا از بروز اختلاف جلوگیری شود.

حال ممکن است به هر علتی درضمن عقد نحوه اداره شرکت تعیین نشود و مسکوت باقی بماند و طرفین بعد از عقد هم نتوانند در خصوص اداره شرکت با یکدیگر تراضی کنند که باید به قانون مدنی مراجعه کرد تا فصل خصومت شود.

در صورت مسکوت ماندن نحو اداره شرکت (در شرکتی که اداره برعهده شرکای متعدد باشد)چندین روش برای اداره شرکت مدنی در نظر قانونگذار و حقوقدانان می باشد که عبارتند از :

1. به نحو استقلال : هر شریکی میتواند مستقلا عمل کند(ماده 579 قانون مدنی)

حال اگر هر مدیری اقدامی انجام داده باشند و مغایر یکدیگر بودند چه ؟

الف – اگر اقدام مدیران در بازه های زمانی متفاوتی باشد در این صورت عمل مقدم صحیح و سایر اعمال باطل است.

ب- اگر اقدام مدیران دربازه های زمانی متفاوت نباشد و یا همزمان باشد اصل بر این است که به اجماع اقدام کنند در غیر این صورت تصمیم همگی با توجه به قاعده منع ترجیح بلامرجح باطل است.

2-به نحو اجتماع (ماده 580 قانون مدنی): در این حالت باید برای هراقدامی همگی موافقت نمایند والا عمل مزبور غیر نافذ می باشد و مدیری که تصمیم را گرفته در مقابل سایر شرکا ضامن و مسئول عمل خود می باشد .

3-به نحو ترتیب :در این حالت شرکا یکی پس از دیگری امور مربوط به اداره را انجام می دهند.

تصرفات شرکا

وضعیت حقوقی تصرفات یک شریک در مال مشاع به دو صورت متصور است:

تصرفات حقوقی شرکا در اموال شراکت :

 گاهی یکی از شرکا در سهم خود به صورت کلی یا جزئی تصرفاتی انجام می دهد مانند انتقال که مطابق ماده 583 قانون مدنی نافذ است.ولی گاهی یکی از شرکا در در سهم سایر شرکا تصرفات حقوق انجام میدهد که اگر بدون اذن یا خارج از اذن شرکا باشد فضولی و در غیر این صورت نافذ است.

تصرفات حقوقی مانند فروش ، صلح و اعراض و غیره است که انتقال در عالم اعتبار می باشد.

تصرفات مادی شرکا در اموال شرکت :

شریک در مال مشاع (چه در سهم خود یا سایرین) بدون اذن سایر شرکا به هیچ عنوان نمی تواند تصرفات مادی انجام دهد و جایز نیست. تصرفات مادی مانند تسلیم مورد معامله یا ساختن و یا غیره که در عالم اعتبار نیست.

 فسخ و انحلال مشارکت

برای جلوگیری از اختلافات، باید موارد فسخ دقیقاً تعیین شود، مانند:

• عدم انجام تعهدات
• تقلب یا تخلف مالی
• ورشکستگی
• فوت یا حجر یکی از شرکا (در مشارکت‌های شخصیت‌محور)

در خصوص انحلال شراکت طرفین می توانند ضمن عقد شرایط انحلال را تعیین نمایند در صورتی که  انحلال ضمن عقد مسکوت بماند ماده 587 قانون مدنی تکلیف را مشخص نموده است که بیان نموده در دو صورت شراکت مرتفع می شود:

 1- در صورت تقسیم 2- در صورت تلف شدن تمام مال شرکت

در خصوص مورد اول مواد 589 تا 606 قانون مدنی تمام موارد تقسیم و شرایط آن را ذکر نموده است و در خصوص مورد دوم نکته حائز اهمیت این است که ماده به صراحت گفته در صورت تلف شدن تمام مال شرکت. مفهوم مخالف ماده این است که اگر قسمتی از مال شرکت تلف شود دیگر شراکت منحل نمی شود بلکه نسبت به قسمت باقی مانده هنوز اشاعه حاکم است و نسبت به قسمت تلف شده از حق همه شرکا محسوب می شود.

در دو صورت دیگر نیز شراکت منحل می شود:

• برای شراکت مدت معین شود و آن مدت منقضی شود.
•  شراکت برای موضوع خاصی باشد و آن موضوع مرتفع شود.

تقسیم اموال شرکت

تعریف : خارج نمودن مال از حالت اشاعه و تبدیل مال مشاع به مال مفروز

 انواع تقسیم

الف – تقسیم به تراضی 

یعنی شرکا با توافق یکدیگر مال را تقسیم کنند اما در دو حالت است که قانونگذار تقسیم حتی با توافق شرکا را ممنوع  دانسته است:

• تقسیم موجب از مالیت افتادن شود که به هیچ وجه تقسیم ممکن نیست(ماده 595 قانون مدنی)
•  تقسیم میان شرکایی باشد که حداقل یک نفر محجور میان آنها باشد که در این صورت تقسیم باید در دادگاه و با حضور نماینده محجور باشد در غیر این صورت تقسیم صحیح نیست. (ماده 313 قانون امور حسبی)

ب – تقسیم به اجبار

اگر بعضی از شرکا راضی به تقسیم اموال نباشند دادگاه مال را به درخواست ذی نفع  تقسیم می کند مگر اینکه تقسیم مشتمل بر ضرر باشد که در این صورت تنها با توافق سایر شرکا امکان پذیر است. (ماده 591 قانون مدنی)

در تقسیم به اجبار چهار طریق وجود دارد که به صورت طولی هستند که به ترتیب ذیلا توضیح داده می شود :

1. افراز: نسبت به سهام شرکا بین آنها تقسیم می شود و از حالت اشاعه خارج و مفروز میشود.در اموالی که ارزش اجزای آن با یکدیگر برابر است مانند 100 کیلو برنج ، افراز صورت می گیرد ولی در حالتی که ارزش اجزای آن متفاوت است تقسیم به افراز امکان پذیر نیست چون یک قسمت نسبت به قسمت دیگر با ارزش تر و مرغوب تر است

برای مثال: یک ملکی که قسمت جلوی آن مغازه و در حاشیه خیابان است نسبت به قسمت پشت ملک ارزش بیشتری دارد و تقسیم با افراز امکان پذیر نیست و باید به روش های دیگر که بیان می شود انجام شود.

• تقسیم به تعدیل : در این روش ابتدا اموال قیمت گذاری می شود و سپس نسبت به قیمت گذاشته شده تقسیم می شود.
• تقسیم به رد : در تقسیم به رد زمانی است که تقسیم به تعدیل امکان پذیر نباشد که در این صورت شریکی که از سهم الشرکه خود بیشتر اموال می برد باید ما به التفاوت قیمتش را به شرکای دیگر بپردازد .
• فروش : اگر تقسیم به روش های بالا امکان پذیر نباشد در نهایت اموال به فروش می رسد و ثمن حاصل از فروش اموال بین شرکا به نسبت حصه تقسیم می شود .

یک مورد دیگر از تقسیم داریم با عنوان تقسیم مهایات که در رابطه با تقسیم منافع اموال مورد شراکت میان شرکا می باشد .

قبل از هر اقدامی، قرارداد مشارکت‌تان را یک‌بار توسط متخصص بررسی کنید.
بیش از ۷۰٪ اختلافات مشارکت مدنی، فقط با یک بررسی ساده قرارداد قابل پیشگیری است.
اگر در حال تنظیم قرارداد هستید یا نگران تقسیم سود، سهم‌الشرکه یا مدیریت پروژه‌اید، همین حالا از یک وکیل متخصص کمک بگیرید تا خیالتان از آینده قرارداد راحت باشد.

📞 تماس مستقیم و فوری: 09156620206
💬 ارتباط از طریق واتساپ

 خطرات و دعاوی مربوط به مشارکت مدنی

دعاوی مربوط به مشارکت مدنی یکی از پرتکرارترین پرونده‌ها در محاکم است. دلایل عمده اختلافات عبارتند از:

• نبود قرارداد مکتوب و دقیق
• عدم تعیین حدود اختیارات مدیر
• برداشت‌های مالی بدون سند
• عدم تحویل آورده مطابق توافق
• عدم توافق درباره تقسیم سود و زیان
• عدم ثبت عملیات مالی
• بی‌اعتمادی و دخالت اشخاص خارج از قرارداد

در بسیاری از پرونده‌ها، دادگاه برای تشخیص سهم‌الشرکه و میزان سود و زیان مجبور به ارجاع به کارشناسی می‌شود که زمان‌بر و هزینه‌بر است.

مدارک لازم برای طرح دعوای مشارکت مدنی

برای اقامه دعوا معمولاً مدارک زیر نیاز است:

• اصل قرارداد مشارکت
• رسید پرداخت‌ها و مبادلات مالی
• گزارش عملکرد مدیر پروژه
• فیش‌های بانکی و اسناد هزینه‌ها
• اظهارنامه‌های رسمی
• مکاتبات و پیام‌های مربوط به مشارکت

نمونه پرونده واقعی مشارکت مدنی

۱_در پرونده‌ای فرضی، دو نفر برای ساخت یک ملک ۶ طبقه قرارداد مشارکت مدنی منعقد کردند؛ آورده مالک زمین بود و سازنده متعهد به ساخت کامل بنا شد.

اختلاف از جایی آغاز شد که سازنده هزینه‌هایی بیش از مبلغ توافق‌شده اعلام کرد و مالک ادعای پرداخت اضافه را نپذیرفت. پس از طرح دعوا، دادگاه موضوع را به کارشناسی ارجاع داد و کارشناس تعیین کرد که بخشی از هزینه‌ها مستند و بخشی فاقد دلیل بوده است.

نهایتاً دادگاه بر اساس سهم‌الشرکه و هزینه‌های واقعی رأی به تقسیم واحدها صادر نمود.

۲_در پرونده ای دیگر دو شریک در قالب قرارداد مشارکت مدنی توافق کردند پروژه ساخت یک مجتمع مسکونی را آغاز کنند. شریک اول مالک زمین بود و شریک دوم وظیفه ساخت و تأمین هزینه‌ها را برعهده داشت. اختلاف اصلی زمانی ایجاد شد که شریک سازنده مدعی شد هزینه‌های ساخت بیش از مبلغ پیش‌بینی‌شده است و بنابراین باید سهم بیشتری دریافت کند.

 دادگاه پس از بررسی مستندات و ارجاع به کارشناسی رسمی نتیجه گرفت که چون در قرارداد نحوه محاسبه افزایش هزینه‌ها مشخص نشده، ملاک میزان آورده اولیه است. این پرونده نشان می‌دهد که تنظیم دقیق قرارداد مشارکت مدنی اهمیت حیاتی دارد.

نمونه دادخواست دعوای مطالبه سهم‌الشرکه

خواهان:…………..

خوانده:………….

خواسته:…………

دلایل و مستندات:

۱. قرارداد مشارکت مدنی

۲. اظهارنامه

۳. گزارش کارشناس

۴. فیش‌های پرداختی

ریاست محترم دادگاه عمومی حقوقی

با سلام

اینجانب ……………… به استناد قرارداد مشارکت مورخ ……….. خواهان مطالبه سهم‌الشرکه خود از خوانده ………………… می‌باشم.

خوانده بدون ارائه اسناد مثبته از پرداخت سهم اینجانب خودداری کرده است.

با احترام …

اشتباهات رایج

• تعیین نکردن ساختار مدیریتی
• عدم تعیین معیارهای هزینه‌های قابل قبول
• تنظیم قرارداد بدون مشاوره حقوقی
• عدم ثبت مستندات مالی
• اعتماد بیش از حد و عدم اخذ ضمانت
• مشارکت در پروژه بدون بررسی سابقه شریک

نکات و توصیه‌های مهم حقوقی

• قرارداد باید توسط متخصص تنظیم شود.
• ضمانت اجرا (وجه التزام، خسارت تأخیر) حتماً درج شود.
• صورت‌جلسه‌های مالی ماهانه تنظیم شود.
• از شراکت شفاهی جداً خودداری کنید.
• برای هر پرداخت، رسید معتبر دریافت کنید.
• در پایان پروژه، تسویه‌حساب رسمی انجام دهید.

سوالات متداول درباره مشارکت مدنی

نتیجه گیری

مشارکت مدنی اگرچه ابزاری قدرتمند برای اجرای پروژه‌های بزرگ و سودآور است، اما در صورت بی‌دقتی، می‌تواند منجر به اختلافات پیچیده و طولانی شود.

تنظیم قرارداد دقیق، تعیین حدود مسئولیت‌ها، ثبت عملیات مالی و دریافت ضمانت، مهم‌ترین ابزار حفاظت از حقوق شرکا است.

در صورت بروز اختلاف نیز استفاده از کارشناسان رسمی و داوری، روند حل ‌وفصل را تسریع بخشد.

مشکلات مشارکت مدنی معمولاً کوچک شروع می‌شوند، اما زودتر از آنچه فکر کنید جدی می‌شوند

اگر در شراکت دچار اختلاف شده‌اید، یا می‌خواهید از بروز مشکلات جلوگیری کنید، یک مشاوره کوتاه با وکیل متخصص می‌تواند مسیر پرونده یا پروژه شما را عوض کند.
ما صادقانه به شما می‌گوییم چه کاری شدنی است و چه کاری نیست و بهترین مسیر قانونی را براساس شرایط‌تان پیشنهاد می‌کنیم.

✉️ ارتباط سریع در تلگرام
☎️ 051-37054013